"Powstanie styczniowe - powstańcze marzenia o niepodległości" - taki wykład miał miejsce w Muzeum Ziemi Zawkrzeńskiej w środę, 22 stycznia, w ramach uroczystości upamiętniających 157. rocznicę wybuchu powstania.Wykład z prezentacją wygłosił Paweł Zakrzewski, adiunkt działu historycznego. Mówił między innymi o przyczynach wybuchu powstania, Manifeście Tymczasowego Rządu Narodowego, przywódcach, przebiegu walk, przyczynach klęski i skutkach po powstaniu. Prelegent skupił się także na działaniach powstańczych na ziemi mławskiej, obejmujących okres od maja do października 1863 r., związanych z postaciami Zygmunta Padlewskiego, Tomasza Kolbego oraz innymi mniej znanymi osobami, jak chociażby z kapitanem Piotrem Szmajsem albo Janem Fryderykiem Wandlem.Pan Zakrzewski podkreślił, że największą bitwą powstańczą stoczoną w ówczesnym powiecie mławskim było starcie pod Chromakowem. Oddział dowodzony przez kapitana Piotra Szmajsa zaatakował kolumnę rosyjską rozlokowaną we wsi. W wyniku nieporozumień między polskimi dowódcami akcja nie została skoordynowana. Po ciężkich bojach oddział kapitana Szmajsa wycofał się do pobliskiego lasu. W czasie tych walk część oddziału powstańczego rozpierzchła się, a druga część - głównie kosynierzy - nie chcąc się poddać, ukryła się do pobliskiej owczarni. Budynek ten został podpalony przez atakujących Rosjan. Śmierć poniosło 120 powstańców. Dokładna jednak liczba poległych powstańców z oddziału kapitana Szmajsa nie jest do końca znana.Natomiast ostatnią bitwą stoczoną w ówczesnym powiecie mławskim było starcie pod Gnojnem. Dowodzony przez kapitana Jana Fryderyka Wandla oddział, który przedarł się przez granicę pruską z zamiarem walki na północnym Mazowszu, został rozbity 31 marca 1864 roku przez przeważające siły rosyjskie. Sam zaś dowódca pojmany i rozstrzelany 4 kwietnia 1864 roku.

- Podsumowując jednak ogólny bilans powstania w Mławskiem - według Stefana Popkowskiego - wynosił od 600 do 700 osób. Porównując ten wysiłek zbrojny z sąsiednimi powiatami, zauważyć można, że powiat mławski wyróżniał się spośród innych powiatów województwa płockiego znaczącym natężeniem prowadzonych walk powstańczych oraz stałym pobytem dużej ilości oddziałów przybywających na obszar mławski z innych powiatów a później także zza kordonu - z Prus Wschodnich. Warto również wspomnieć, że na terenie ziemi mławskiej spoczywa około 350 powstańców zabitych w walkach 1863-1864 - zakończył wykład historyk.

Po uroczystościach w muzeum zebrani m.in. władze miasta i powiatu oraz uczniowie mławskich szkół przeszli pod kopiec usypany ku czci poległych powstańców. Tutaj między innymi o jego genezie mówił nauczyciel historii z ZS nr 4 Michał Nowakowski oraz znany mławski lekarz i społecznik Jerzy Kwiecień. Przy pamiątkowej płycie zostały założone kwiaty i zapalone znicze.